Ευτέρπη Παπαγεωργίου: Τα παιδιά μας μιλούν… αρκεί να ξέρουμε να τα ακούμε…
Σε μια εποχή όπου οι ρυθμοί της καθημερινότητας είναι γρήγοροι και οι προκλήσεις
για τα παιδιά και τις οικογένειες ολοένα αυξάνονται, η ψυχική υγεία των παιδιών
αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι μικροί άνθρωποι συχνά εκφράζουν τα
συναισθήματα, τις αγωνίες και τις ανάγκες τους μέσα από τη συμπεριφορά τους,
στέλνοντας μηνύματα που πολλές φορές οι ενήλικες δυσκολεύονται να
αποκωδικοποιήσουν.
Η ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος κ. Ευτέρπη Παπαγεωργίου μας μιλά για τον
πολύπλοκο αλλά συναρπαστικό κόσμο της παιδικής ψυχής, το ρόλο των γονιών, τις
σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα παιδιά και τη σημασία της σωστής
επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια. Μέσα από τη συζήτησή μας, φωτίζει
σημαντικές πτυχές της ανάπτυξης των παιδιών και δίνει χρήσιμες συμβουλές σε
γονείς και εκπαιδευτικούς.
Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε να ασχοληθείτε με την παιδοψυχολογία και την
ψυχολογία γενικότερα;
Για ‘μένα η ψυχολογία δεν είναι απλώς μια δουλειά, η ψυχολογία είναι η επιστήμη
που αγκαλιάζει τον άνθρωπο, τον βλέπει σφαιρικά και προσπαθεί να τον καταλάβει
σε βάθος. Η ενασχόλησή μου με την παιδοψυχολογία συγκεκριμένα προκύπτει από
την αγάπη προς το παιδί και την οικογένεια. Είναι γνωστό άλλωστε πως οι εμπειρίες
της παιδικής ηλικίας διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό την ψυχική υγεία ενός
ανθρώπου σε όλη τη ζωή του. Τα παιδιά είναι το μέλλον και η έγκαιρη παρέμβαση
και υποστήριξη τους μπορεί να προλάβει πολλές δυσκολίες στην εφηβεία και την
ενήλικη ζωή. Με συγκινεί ιδιαίτερα να βλέπω τα παιδιά της καρδιάς μου όπως τα
λέω να ανθίζουν και να χαμογελούν.
Ποια είναι τα πιο συχνά ζητήματα που αντιμετωπίζουν σήμερα τα παιδιά και οι
έφηβοι; Έχουν αλλάξει σε σχέση με παλαιότερα;
Τα προβλήματα των παιδιών και των εφήβων είναι συνήθως πανανθρώπινα, οι
φιλίες, οι σχέσεις με τους γονείς, το μέλλον τους κλπ. Σε αυτά τα διαχρονικά
ζητήματα προστίθενται βέβαια και νέα τα οποία καλούνται να αντιμετωπίσουν
χωρίς να έχουν προηγούμενη γνώση από τις μεγαλύτερες γενιές. Άγχος για την
κλιματική αλλαγή, κοινωνική πίεση και τεχνολογία είναι μόνο μερικά από τα θέματα
που καλείται να αντιμετωπίσει η νέα γενιά. Σε σχέση με παλαιότερα, οι βασικές
ψυχολογικές ανάγκες των παιδιών και των εφήβων δεν έχουν αλλάξει, όμως το
περιβάλλον έχει γίνει πιο απαιτητικό και γρήγορο. Η έντονη έκθεση στην
πληροφορία, η σύγκριση μέσω των κοινωνικών δικτύων και οι αυξημένες
προσδοκίες συχνά εντείνουν το άγχος. Γι’ αυτό η έγκαιρη υποστήριξη και η
κατανόηση των συναισθηματικών αναγκών των παιδιών είναι σήμερα πιο
σημαντική από ποτέ.
Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της οικογένειας στη διαμόρφωση της ψυχικής
υγείας ενός παιδιού;
Η οικογένεια αποτελεί τον πιο σημαντικό παράγοντα στην ψυχοσυναισθηματική
ανάπτυξη ενός παιδιού, είτε η επιρροή της είναι θετική είτε αρνητική. Όταν το παιδί
νιώθει ότι το αποδέχονται και το στηρίζουν, δημιουργείται ένα ισχυρό ψυχικό
θεμέλιο που το βοηθά να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες της ζωής με μεγαλύτερη
ασφάλεια και ανθεκτικότητα. Ο σκοπός δεν είναι να αποφύγουμε τις δυσκολίες,
αλλά να δείξουμε στο παιδί τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να τις
υπερνικούμε.
Ποια σημάδια πρέπει να προσέξουν οι γονείς ώστε να καταλάβουν ότι το παιδί
τους ίσως χρειάζεται τη βοήθεια ενός ειδικού;
Ορισμένα σημάδια που αξίζει να προσέξουν οι γονείς είναι οι έντονες αλλαγές στη
συμπεριφορά, την όρεξη, η κοινωνική απόσυρση, η πτώση στη σχολική επίδοση και
τα συναισθηματικά ξεσπάσματα. Είναι πολύ σημαντικό να έχουμε συχνή
επικοινωνία με το σχολείο και άλλα πλαίσια που επισκέπτεται το παιδί εκτός
σπιτιού (π.χ. δραστηριότητες) και να συζητάμε για την διάθεση και συμπεριφορά
του παιδιού και εκεί. Ακόμα καλύτερο είναι να δράσουν οι γονείς προληπτικά και
να αναζητήσουν βοήθεια πριν προκύψουν οι δυσκολίες όπως το πως θα
διαχειριστώ την γέννηση του δεύτερου παιδιού, πως θα ανακοινώσω στο παιδί μου
την μετακόμιση, πως θα διαχειριστούμε την μετάβαση στο γυμνάσιο κ.λ.π. Η
αναζήτηση βοήθειας δεν σημαίνει αποτυχία των γονιών. Αντίθετα δείχνει φροντίδα
και υπευθυνότητα για την ψυχική ευημερία του παιδιού.
Ζούμε σε μια εποχή έντονης χρήσης της τεχνολογίας. Πώς επηρεάζουν τα κινητά
και τα social media την ψυχολογία των παιδιών;
Η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει μάθηση, δημιουργικότητα και επικοινωνία,
όμως η υπερβολική χρήση συνδέεται με αυξημένο άγχος, προβλήματα
συγκέντρωσης, προβλήματα διάσπασης και στρεβλής εικόνας σώματος. Η συνεχής
ντοπαμίνη που εκκρίνεται με την χρήση των social media δημιουργεί εθισμό, με
αποτέλεσμα η τεχνολογία και τα social media να μην είναι ένα διάλειμμα από την
καθημερινότητα, αλλά η πραγματική ζωή να βιώνεται ως κάτι βαρετό και αφύσικο.
Το ζητούμενο δεν είναι η πλήρης απαγόρευση, αλλά η ισορροπία: σαφή όρια στη
χρήση, επίβλεψη, συζήτηση για το ψηφιακό περιεχόμενο και ενίσχυση
δραστηριοτήτων εκτός οθόνης που καλλιεργούν πραγματικές εμπειρίες και σχέσεις.
Ποια είναι τα πιο συχνά λάθη που κάνουν οι γονείς στην προσπάθεια τους να
μεγαλώσουν σωστά τα παιδιά τους;
Δεν χρειάζονται «τέλειοι» γονείς, αλλά γονείς που προσπαθούν να κατανοήσουν, να
ακούσουν και είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι. Το μεγαλύτερο λάθος είναι να
πιστεύουμε ότι υπάρχει ένας μόνο σωστός τρόπος να μεγαλώσουμε ένα παιδί. Στην
εποχή της υπερπληροφόρησης, είναι καίριο να εστιάσουμε σε ένα πλήρες σώμα
γνώσεων που θα μας δώσει τα εφόδια να καταλάβουμε το παιδί. Όπως ακριβώς δεν
θα παίρναμε ένα αμάξι χωρίς να έχουμε δίπλωμα, είναι σημαντικό να έχω κάποιες βασικές γνώσεις και δεξιότητες γύρω από την γονεϊκότητα.
Για παράδειγμα ένα σύνηθες λάθος είναι η μη κατανόηση του αναπτυξιακού σταδίου του παιδιού που
οδηγεί στην υποεκτίμηση των δυνατοτήτων του (και άρα εξάρτησή του από τον
γονιό) ή από την άλλη η υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων του και η θέσπιση μη
ρεαλιστικών προσδοκιών.
Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν τα παιδιά να αναπτύξουν αυτοπεποίθηση
και συναισθηματική ανθεκτικότητα;
Ο πιο εύκολος τρόπος είναι να είμαστε παρόντες, να ενθαρρύνουμε και να ακούμε.
Η αυτοπεποίθηση χτίζεται μέσα από μικρές καθημερινές εμπειρίες επιτυχίας και
αποδοχής. Όταν οι γονείς ενθαρρύνουν την προσπάθεια και όχι μόνο το
αποτέλεσμα, βοηθούν το παιδί να πιστέψει στις δυνατότητές του. Παράλληλα, είναι
σημαντικό να επιτρέπουν στα παιδιά να αντιμετωπίζουν μικρές δυσκολίες, ώστε να
μάθουν να τις ξεπερνούν. Η ανοιχτή συζήτηση για τα συναισθήματα, η αποδοχή των
λαθών και η στήριξη χωρίς κριτική ενισχύουν τη συναισθηματική ανθεκτικότητα.
Έτσι το παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της ζωής με
εμπιστοσύνη στον εαυτό του.
Πόσο σημαντικό είναι το παιχνίδι για την ψυχολογική ανάπτυξη ενός παιδιού;
Το παιχνίδι είναι ο φυσικός τρόπος με τον οποίο τα παιδιά ανακαλύπτουν τον
κόσμο, επεξεργάζονται και μας μιλούν για τα συναισθήματά τους. Παρότι στους
ενήλικες φαντάζει απλά σαν δραστηριότητα για να περάσει η ώρα, η επιστήμη έχει
δείξει ότι μέσα από το παιχνίδι τα παιδιά εκτονώνονται με ασφάλεια, κατανοούν
τους κανόνες, εξερευνούν κοινωνικά σενάρια και ρόλους, επιλύουν συγκρούσεις,
αναπτύσσουν την λεπτή κινητικότητα, μαθαίνουν να μοιράζονται, εξερευνούν τις
φιλοδοξίες τους κ.λ.π. Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι το παιχνίδι συμβάλλει
σημαντικά σε όλους τους τομείς ανάπτυξης και ως παιγνιοθεραπεύτρια το
«συνταγογραφώ» συχνά στους γονείς, διότι ακόμη και λίγα λεπτά καθημερινού
παιχνιδιού μπορούν να έχουν πολύ θετική επίδραση στην ανάπτυξη του παιδιού και
την συναισθηματική σύνδεση μέσα στην οικογένεια.
Τι συμβουλή θα δίνατε στους γονείς για να δημιουργήσουν μια ουσιαστική και
υγιή επικοινωνία με τα παιδιά τους;
Να αφιερώνουν ποιοτικό χρόνο, να ακούν, όχι για να απαντήσουν αλλά για να
καταλάβουν και να συμπονήσουν. Η ουσιαστική επικοινωνία ξεκινά από την
πραγματική ακρόαση. Τα παιδιά χρειάζονται να νιώθουν ότι οι γονείς τους τα ακούν
χωρίς βιασύνη και χωρίς άμεση κριτική ή συμβουλές και νουθεσίες. Μικρές
καθημερινές στιγμές συζήτησης, όπως στο φαγητό ή πριν τον ύπνο, μπορούν να
γίνουν πολύτιμες ευκαιρίες σύνδεσης. Όταν το παιδί νιώθει ασφάλεια να μιλήσει,
είναι πολύ πιο πιθανό να μοιραστεί τις δυσκολίες του και να ζητήσει βοήθεια όταν
τη χρειάζεται.
Αν μπορούσατε να περάσετε ένα μόνο μήνυμα σε όλους τους γονείς, ποιο θα
ήταν αυτό;
Το πιο σημαντικό μήνυμα είναι ότι τα παιδιά χρειάζονται πάνω απ’ όλα σχέση και
σύνδεση. Δεν χρειάζονται τέλειους γονείς, αλλά γονείς που προσπαθούν να τα
κατανοήσουν, να τα στηρίξουν και να είναι παρόντες συναισθηματικά. Όταν ένα
παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον αποδοχής, σεβασμού και ασφάλειας,
αναπτύσσει ισχυρά ψυχικά θεμέλια για όλη τη ζωή του. Και όταν οι γονείς νιώθουν
ότι δυσκολεύονται, να θυμούνται πως οι ειδικοί είναι δίπλα τους, τόσο οι δάσκαλοι,
όσο και οι παιδίατροι, ψυχολόγοι κ.λ.π. Είμαστε εδώ τόσο για το παιδί όσο και για
τους ίδιους, χωρίς κριτική, με απόλυτη εχεμύθεια και φροντίδα για να
αγκαλιάσουμε όλη την οικογένεια.
Στην Ελισάβετ Δόλια
