Τέλος στην «εμπειρική» δημοσιογραφία πολέμου: Η ανάγκη για επαγγελματική εκπαίδευση
Για δεκαετίες, τουλάχιστον όσο υπάρχει ελληνικός τύπος, η προετοιμασία του Έλληνα δημοσιογράφου πριν από την αποστολή σε μια εμπόλεμη ζώνη, βασιζόταν σε έναν άτυπο κανόνα: «Ρώτα κάποιον που έχει πάει».
Η γνώση μεταδιδόταν ψιθυριστά, από τον παλαιότερο στον νεότερο, μέσα από εμπειρίες που αποκτήθηκαν, συχνά με κάποιο τίμημα, επί του πεδίου. Σήμερα όμως, η συχνότητα, η ένταση, η πολυπλοκότητα των συγκρούσεων αλλά και η άτυπη «κήρυξη» των δημοσιογράφων που αποκαλύπτουν και δεν μένουν στην αναπαραγωγή των δελτίων τύπου των αντιμαχόμενων πλευρών, ως «στόχων», καθιστά αυτή την «εμπειρική» προσέγγιση επικίνδυνα ανεπαρκή. Η στοχοποίηση τριών δημοσιογράφων στο Λίβανο την περασμένη εβδομάδα είναι το τελευταίο τραγικό παράδειγμα.
Με το Newsbomb, βρεθήκαμε στις εγκαταστάσεις του Πολυεθνικού Κέντρου Εκπαίδευσης Επιχειρήσεων Υποστήριξης Ειρήνης στο Κιλκίς, εκεί όπου η θεωρία της δημοσιογραφικής δεοντολογίας συναντά την πρακτική της επιβίωσης. Σε μια πρωτοβουλία που ενώνει το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με την επιχειρησιακή ισχύ των Ενόπλων Δυνάμεων, το Διεθνές Κέντρο Εκπαίδευσης για την Ασφάλεια των Δημοσιογράφων επιχειρεί να καλύψει ένα χρόνιο και κρίσιμο κενό.
Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, η ασφάλεια στο πεδίο δεν είναι πλέον ζήτημα τύχης, αλλά αποτέλεσμα εξειδικευμένης εκπαίδευσης στην επίγνωση κινδύνου, στη νομική προστασία, στην ψηφιακή θωράκιση, στις πρώτες βοήθειες αλλά και στην καλύτερη γνώση για το πώς θα πρέπει ένας επαγγελματίας της ενημέρωσης να αντιδράσει όταν τα πράγματα δεν πάνε καλά ή όταν, πια, πάνε σίγουρα άσχημα. Θα πρέπει να τονίσουμε το «επαγγελματίας της ενημέρωσης», καθώς δεν είναι μόνο οι δημοσιογράφοι αυτοί που βρίσκονται στο πεδίο, επιφορτισμένοι με τη μετάδοση της είδησης, αλλά και τεχνικοί, φωτογράφοι, παραγωγοί.
Σε έναν κόσμο όπου η ενημέρωση βάλλεται πανταχόθεν, η θωράκιση των ανθρώπων των ΜΜΕ αναδεικνύεται σε κορυφαία προτεραιότητα για την ελευθερία του τύπου.
Η μετάβαση από την «αυτοσχέδια» εμπειρία στην εξειδίκευση
Η έρευνα σε Έλληνες δημοσιογράφους κατέδειξε αυτό που πολλοί γνώριζαν αλλά λίγοι παραδέχονταν: Την έλλειψη συστηματικής προετοιμασίας, καθώς μέχρι πρότινος η γνώση ήταν αποσπασματική. Όπως λέει στο Newsbomb.gr o διοικητής του Πολυεθνικού Κέντρου Εκπαίδευσης Επιχειρήσεων Υποστήριξης Ειρήνης (ΠΚΕΕΥΕ) συνταγματάρχης Δημήτριος Καρατζάς, περισσότεροι από 100 Έλληνες και ξένοι δημοσιογράφοι έχουν εκπαιδευτεί τα τελευταία χρόνια στο συγκεκριμένο κέντρο.
Στις 3 ημέρες που διαρκεί το σχολείο οι συμμετέχοντες εκπαιδεύονται στη χρήση και στη σωστή διαχείριση υλικών προστασίας όπως αλεξίσφαιρα γιλέκα, κράνη, επιγονατίδες, αντιασφυξιογόνες μάσκες, μαθαίνουν τα τεχνικά χαρακτηριστικά τους, το βαθμό προστασίας αλλά και τα όρια της προστασίας που προσφέρουν. Θα πρέπει να τονιστεί σε αυτό το σημείο ότι μόλις πριν λίγα χρόνια με τον πόλεμο στην Ουκρανία οι Ενώσεις Συντακτών στην Ελλάδα κινητοποιήθηκαν για να εφοδιάσουν κάποιους δημοσιογράφους με αλεξίσφαιρα γιλεκάκια και εξοπλισμό προστασίας καθώς νωρίτερα αυτό ήταν αποκλειστική ευθύνη του δημοσιογράφου. Καταλαβαίνει κανείς ότι για να πάει σε ένα πολεμικό μέτωπο κάποιος δημοσιογράφος θα πρέπει να διαθέσει αρκετά χρήματα για να έχει ένα πλήρες σετ εξοπλισμού η τιμή του οποίου μπορεί και να φτάνει ή και να ξεπερνάει τα 2.000 ευρώ. Αυτό θα πρέπει να είναι ευθύνη του Μέσου Ενημέρωσης που στέλνει έναν δημοσιογράφο σε εμπόλεμη περιοχή, αλλά γνωρίζουμε όλοι ότι πάρα πολλοί δημοσιογράφοι δουλεύουν ως freelancers και φροντίζουν μόνοι τους για τον εξοπλισμό τους.
Μάλιστα κατά τη διάρκεια συρράξεων όπου υπάρχει σημαντική ανάγκη για αποστολή δημοσιογράφων στα μέτωπα, οι τιμές σε αυτού του είδους τον εξοπλισμό διπλασιάζονται εν μια νυκτί. Κατά της διάρκεια του σχολείου εκπαίδευσης, αξιωματικοί και υπαξιωματικοί του στρατού βοήθησαν και έδειξαν στους εκπαιδευόμενους πώς να χρησιμοποιούνται σωστά τα προστατευτικά μέσα. Ακόμη ένα κομμάτι της εκπαίδευσης είναι οι πρώτες βοήθειες σε περιπτώσεις τραυματισμών. Ειδικοί εκπαιδευτές έδειξαν στους συμμετέχοντες δημοσιογράφους πώς να χρησιμοποιούν εξοπλισμό για τον περιορισμό της αιμορραγίας, κατηγορίες τραυμάτων και ποια θα πρέπει να είναι η αντιμετώπισή τους και επίσης το τι θα πρέπει να περιλαμβάνει ένα κιτ πρώτων βοηθειών για κάποιον που θα πάει σε μια περιοχή συγκρούσεων. Το θεωρητικό μέρος περιλαμβάνει ακόμη βασικές γνώσεις για την ψηφιακή προστασία των δημοσιογράφων.
Το κομμάτι της ψηφιακής προστασίας, δηλαδή από το πώς ένας δημοσιογράφος προστατεύει το υλικό του, τα αρχεία του, τις φωτογραφίες του και την επικοινωνία του μέχρι το πώς δεν θα είναι ορατή η θέση του από κατασκοπευτικά λογισμικά, είναι ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια της εκπαίδευσης που θα πρέπει να έχει ένας δημοσιογράφος σήμερα. Σε αυτό το κομμάτι θα πρέπει να πούμε ότι η εκπαίδευση περιορίστηκε μόνο στο θεωρητικό κομμάτι ενώ πολλοί εκπαιδευόμενοι εξέφρασαν την επιθυμία να έχουν και πρακτική εκπαίδευση. Ίσως στο μέλλον το σχολείο εμπλουτίσει το πρόγραμμά του και με περισσότερα πρακτικά μαθήματα πάνω στο κομμάτι της ψηφιακής προστασίας. Κατά τη διάρκεια των μαθημάτων εξετάζονται παραδείγματα από περιοχές συγκρούσεων ενώ σημαντική ήταν και η συμβολή της υπεύθυνης για το πρόγραμμα προστασίας των δημοσιογράφων του ΟΑΣΕ, Σεσίλια Λαγκομαρσίνο, για τα νομικά τους δικαιώματα.
Στο «πεδίο» των επιχειρήσεων: Η σύμπραξη ΑΠΘ και Στρατού
Η θεωρία στο αμφιθέατρο μετατρέπεται σε πράξη στις εγκαταστάσεις του Πολυεθνικού Κέντρου Εκπαίδευσης. Ο συνταγματάρχης Καραντζάς, με εμπειρία από αποστολές σε Βοσνία και Κοσσυφοπέδιο, υπογραμμίζει πως η εκπαίδευση επικεντρώνεται σε τρεις πυλώνες: Φυσική ασφάλεια, νομική προστασία και επίγνωση κινδύνου.
Μια ολόκληρη ημέρα του σχολείου αφιερώνεται στην πρακτική εκπαίδευση για την περίπτωση μιας ομηρίας ή σύλληψης. Η εκπαίδευση λαμβάνει χώρα στο Στρατόπεδο Δυνάμεων Καταδρομών Ρεντίνας και περιλαμβάνει θεωρητική Εκπαίδευση για τις περιπτώσεις σύλληψης και αιχμαλωσίας ή ομηρίας από αξιωματικούς των δυνάμεων καταδρομών. Στη συνέχεια οι εκπαιδευόμενοι συμμετέχουν σε μια εκπαιδευτική άσκηση μαζεμένοι σε ένα σενάριο πραγματικής ομηρίας και ανακρίσεων από αξιωματικούς του στρατού και της αστυνομίας. Όπως είπε στο συνέδριο ο Ηλίας Νικέζης, εκτελεστικός διευθυντής του σχολείου εκπαίδευσης, στόχος είναι οι δημοσιογράφοι που πάνε ή θα πάνε σε μια εμπόλεμη περιοχή, να είναι προετοιμασμένοι για όλα τα ενδεχόμενα. Σκοπός δεν είναι ούτε να τρομάξουν ούτε να τους αποτρέψουμε από το να πάνε σε μια περιοχή συγκρούσεων για να κάνουν τη δουλειά τους, αλλά να είναι υποψιασμένοι και να ξέρουν ότι τα πράγματα μπορεί και να μην πάνε καλά και σε αυτή την περίπτωση, να έχουν ένα μίνιμουμ γνώσεων για το πώς θα πρέπει να συμπεριφερθούν.
Μια διεθνής «ασπίδα» για τους εργαζόμενους στα ΜΜΕ
Το Κέντρο δεν περιορίζεται στα ελληνικά σύνορα, ούτε μόνο στους δημοσιογράφους. Η συμμετοχή επαγγελματιών από άλλες χώρες και η στήριξη από διεθνείς οργανισμούς όπως η UNESCO και ο ΟΑΣΕ, αναδεικνύουν τη Θεσσαλονίκη και το Κιλκίς σε κόμβο ασφάλειας για όλη τη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η εκπαίδευση των δημοσιογράφων για την ασφάλειά τους σε περιοχές κρίσεων και συγκρούσεων είναι κάτι που γενικά λείπει στο δημοσιογραφικό κόσμο.
Κέντρα εκπαίδευσης όπως αυτό στο Κιλκίς προσφέρουν βασική γνώση η οποία είναι πολύ σημαντική και χρήσιμη όχι μόνο για μια εμπόλεμη περιοχή αλλά ακόμα και για περιπτώσεις διαδηλώσεων και συγκρούσεων μέσα στον αστικό ιστό. Όπως είπε ο κ. Νικέζης, καλό θα ήταν τα Μέσα Ενημέρωσης να στέλνουν τους δημοσιογράφους τους για εκπαίδευση στο ΠΚΕΕΥΕ αναλαμβάνοντας το κόστος, γιατί στην ουσία είναι και μια επένδυση και για τα ίδια.
